Faraid Tanah Pusaka: Cara Kira Siapa Dapat Berapa

Apabila seorang Muslim meninggal dunia meninggalkan tanah, soalan pertama keluarga biasanya: siapa dapat berapa? Jawapannya ditentukan oleh faraid, iaitu hukum pembahagian harta pusaka menurut Hukum Syarak. Bahagian itu kemudian menentukan nama siapa dan pecahan berapa yang akan tertulis dalam geran, dan ini memberi kesan besar apabila keluarga mahu memajukan tanah itu.

Panduan ini menerangkan waris fardu dan asobah, jadual bahagian untuk keluarga biasa, contoh pengiraan dengan pecahan dan keluasan ekar, harta sepencarian, had wasiat, hibah, Perintah Faraid, dan maksud pemilikan bersama dalam geran. Maklumat umum sahaja, bukan nasihat undang-undang atau hukum syarak. Setiap kes berbeza; rujuk Mahkamah Syariah, Majlis Agama Islam negeri anda atau peguam syarie.

1. 1Belanja jenazahKos pengurusan jenazah sehingga dikebumikan
2. 2HutangHutang dengan Allah (zakat, fidyah) dan dengan manusia (pinjaman)
3. 3Harta sepencarianJika balu atau duda menuntut di Mahkamah Syariah
4. 4WasiatTidak melebihi satu pertiga, kepada bukan waris
5. 5FaraidBaki dibahagikan kepada waris yang berhak

Istilah asas

• Si mati: orang yang meninggal dunia dan meninggalkan harta.
• Waris: ahli keluarga yang berhak menerima bahagian pusaka.
• Waris fardu (ashab al-furudh): waris yang bahagiannya telah ditetapkan kadarnya oleh Hukum Syarak.
• Waris asobah (asabah): waris yang tidak mendapat kadar tetap, tetapi menerima baki.
• Keturunan ke bawah: anak dan cucu si mati.
• Pendindingan (hijab): keadaan waris terhalang daripada menerima bahagian kerana ada waris yang lebih hampir.
• Geran: dokumen hak milik tanah.

Urutan sebelum faraid dibahagikan

Faraid tidak dibahagikan daripada seluruh harta si mati secara terus. Menurut E-Faraid MAIS, waris perlu terlebih dahulu menunaikan kewajipan berikut mengikut urutan:

1. Belanja jenazah Kos pengurusan jenazah sehingga dikebumikan.
2. Hutang Hutang dengan Allah (zakat, fidyah) dan dengan manusia (pinjaman).
3. Harta sepencarian Jika balu atau duda menuntut di Mahkamah Syariah.
4. Wasiat Tidak melebihi satu pertiga, kepada bukan waris.
5. Faraid Baki dibahagikan kepada waris yang berhak.

Waris fardu dan bahagian tetap mereka

E-Faraid MAIS menyatakan kadar fardu dalam al-Quran ada enam: 1/2, 1/3, 2/3, 1/4, 1/6 dan 1/8. Ada satu lagi kadar berdasarkan ijtihad sahabat, iaitu 1/3 baki, yang hanya berlaku dalam masalah khusus ’Umariyyatain. Waris fardu ialah suami atau isteri, ibu atau nenek, bapa atau datuk, anak perempuan atau cucu perempuan, saudara perempuan seibu sebapa, saudara perempuan sebapa dan saudara seibu.

Waris asobah: siapa ambil baki

Menurut E-Faraid MAIS, waris asobah mengambil semua harta jika bersendirian, atau baki selepas waris fardu, atau tiada apa-apa jika harta sudah dihabiskan oleh waris fardu. Tiga jenis asobah:

1. Asobah bi al-nafsi (dengan diri sendiri): semua waris lelaki kecuali suami dan saudara seibu. Jika ada ramai, yang paling hampir dengan si mati diutamakan; yang lebih jauh terdinding.
2. Asobah bi al-ghairi (bersama orang lain): waris lelaki dan perempuan yang sama darjat, dengan lelaki mendapat dua kali bahagian perempuan. Empat golongan: anak lelaki dan perempuan, cucu lelaki dan perempuan, saudara lelaki dan perempuan seibu sebapa, serta saudara lelaki dan perempuan sebapa.
3. Asobah ma’a al-ghairi (berserta orang lain): saudara perempuan seibu sebapa atau sebapa menjadi asobah apabila si mati meninggalkan anak perempuan atau cucu perempuan, dengan syarat tiada saudara lelaki yang mengasobahkan mereka.

Lima waris utama

E-Faraid MAIS menyatakan jika semua waris lelaki dan perempuan ada, hanya lima yang berhak: suami atau isteri, bapa, ibu, anak lelaki dan anak perempuan. Mereka (kecuali suami atau isteri) mendindingkan waris lain. Enam golongan ini tidak pernah terdinding sepenuhnya: anak lelaki, anak perempuan, ibu, bapa, suami dan isteri.

Sebab itu, dalam kisah yang dikongsi E-Faraid MAIS, bapa saudara si mati tidak berhak apa-apa apabila si mati meninggalkan anak lelaki dan anak perempuan, walaupun dia darah daging si mati.

Jadual bahagian untuk struktur keluarga biasa

Contoh pengiraan dengan keluasan tanah

Contoh di bawah hipotetikal. Kami menggunakan keluasan dalam ekar sahaja; harga tanah tidak relevan untuk menentukan bahagian.

Empat contoh hipotetikal pengiraan: isteri dan tiga anak (5 ekar), ibu bapa hidup (3 ekar), adik-beradik mewarisi (4 ekar) dan masalah 'aul (3 ekar)

Contoh 1: isteri dan anak-anak, tanah 5 ekar

Encik Ahmad meninggal dunia meninggalkan isteri, dua anak lelaki dan seorang anak perempuan. Ibu bapanya telah meninggal dunia lebih awal. Harta: sebidang tanah 5 ekar.

Isteri mendapat 1/8 kerana ada anak. Baki 7/8 dibahagi kepada anak dengan nisbah lelaki dua kali perempuan: 2 + 2 + 1 = 5 bahagian. Setiap bahagian = 7/8 ÷ 5 = 7/40.

Isteri 5/40 = 0.625 ekar. Setiap anak lelaki 14/40 = 1.75 ekar. Anak perempuan 7/40 = 0.875 ekar. Jumlah 40/40 = 5 ekar.

Contoh 2: ibu bapa masih hidup, tanah 3 ekar

Encik Bakar meninggal dunia; isterinya telah meninggal dunia lebih awal. Dia meninggalkan ibu, bapa, seorang anak lelaki dan seorang anak perempuan.

Ibu 1/6 dan bapa 1/6 kerana ada keturunan. Baki 2/3 kepada anak dengan nisbah 2 : 1. Penyebut sepunya 18: ibu 3/18, bapa 3/18, anak lelaki 8/18, anak perempuan 4/18.

Ibu 0.5 ekar, bapa 0.5 ekar, anak lelaki 1.333 ekar, anak perempuan 0.667 ekar.

Contoh 3: tiada anak, adik-beradik mewarisi, tanah 4 ekar

Encik Chandra (seorang Muslim) meninggal dunia tanpa anak; ibu bapanya telah meninggal dunia. Dia meninggalkan isteri, seorang saudara lelaki dan dua saudara perempuan seibu sebapa.

Isteri 1/4 kerana tiada anak. Baki 3/4 kepada adik-beradik secara asobah bi al-ghairi: 2 + 1 + 1 = 4 bahagian, setiap bahagian 3/16.

Isteri 4/16 = 1 ekar. Saudara lelaki 6/16 = 1.5 ekar. Setiap saudara perempuan 3/16 = 0.75 ekar.

Contoh 4: masalah 'aul, tanah 3 ekar

Puan Dahlia meninggal dunia meninggalkan suami, bapa, ibu dan dua anak perempuan. Bahagian asal: suami 1/4 (3/12), bapa 1/6 (2/12), ibu 1/6 (2/12), dua anak perempuan 2/3 (8/12). Jumlah 15/12, melebihi keseluruhan harta.

Menurut E-Faraid MAIS, kaedah 'aul menaikkan penyebut daripada 12 kepada 15, supaya setiap waris fardu menerima kurang sedikit secara berkadar. Suami 3/15 = 0.6 ekar, bapa 2/15 = 0.4 ekar, ibu 2/15 = 0.4 ekar, dua anak perempuan 8/15 = 1.6 ekar (0.8 ekar seorang).

Harta sepencarian dahulu

Harta sepencarian ditakrifkan dalam seksyen 2 Enakmen Undang-Undang Keluarga Islam (Negeri Selangor) 2003 sebagai harta yang diperoleh bersama oleh suami isteri semasa perkahwinan mengikut syarat Hukum Syarak. Menurut Jabatan Kehakiman Syariah Negeri Pulau Pinang, konsep ini kini meliputi juga harta yang diperoleh melalui usaha seorang pasangan dengan sumbangan tidak langsung pasangan yang lain, seperti sokongan, dorongan dan penjagaan rumah tangga.

Tuntutan boleh dibuat selepas perceraian, semasa perkahwinan (contohnya sebelum poligami) dan selepas kematian. Penyelesaian boleh dibuat melalui sulh (perdamaian) dan persetujuan itu direkodkan sebagai perintah mahkamah; jika tidak sepakat, mahkamah memutuskan selepas mendengar keterangan.

Dalam urusan pusaka, E-Faraid MAIS menyenaraikan tuntutan harta sepencarian sebelum wasiat dan faraid. Bahagian yang diputuskan sebagai harta sepencarian menjadi milik balu atau duda, dan hanya baki menjadi harta pusaka yang difaraidkan. Balu atau duda itu kemudian masih mewarisi bahagian fardunya daripada baki tersebut.

Wasiat: had satu pertiga

Wasiat ialah pengakuan seseorang semasa hidupnya tentang hartanya, untuk dilaksanakan selepas dia meninggal dunia (seksyen 2 Enakmen Wasiat Orang Islam (Negeri Selangor) 1999). Menurut E-Faraid MAIS:

• Wasiat digalakkan tidak melebihi satu pertiga, dikira daripada harta bersih selepas kos pengebumian dan hutang dijelaskan.
• Wasiat hanya sah kepada bukan waris. Wasiat kepada waris tidak berkuat kuasa melainkan waris-waris lain bersetuju selepas kematian pewasiat.
• Jika hutang menghabiskan seluruh harta, wasiat tidak perlu dilaksanakan.

Hibah: pemberian semasa hidup

Hibah ialah akad pemberian milik secara sukarela oleh seseorang terhadap hartanya kepada orang lain semasa hidupnya, tanpa balasan. Menurut E-Faraid MAIS:

• Tiada had kadar: pemilik yang waras boleh menghibahkan seluruh hartanya, tetapi digalakkan berlaku adil kepada anak-anak.
• Hibah berkuat kuasa apabila penerima menerima serahan (qabd) harta itu.
• Hibah semasa marad al-maut (sakit tenat yang membawa kematian) dilayan seperti wasiat: tidak melebihi satu pertiga dan tidak kepada waris tanpa persetujuan waris lain.
• Hibah pada asalnya tidak boleh ditarik balik, kecuali oleh bapa, ibu, datuk atau nenek kepada anak atau cucu.

Bagi tanah, pindah milik perlu didaftarkan di pejabat tanah supaya nama penerima tertera dalam geran; MAIS turut menawarkan pelaksanaan pindah milik harta yang dihibahkan. MAIS juga menyediakan dokumen perisytiharan hibah bagi harta tak alih seperti tanah dan rumah yang sudah sempurna milik penghibah, iaitu sudah ada geran dan tidak digadaikan. Tanah yang telah dihibahkan dan dipindah milik semasa hidup tidak lagi menjadi harta pusaka.

Perintah Faraid (Sijil Faraid) dari Mahkamah Syariah

Perintah Faraid, yang juga dikenali sebagai Sijil Faraid, ialah akuan rasmi Mahkamah Syariah yang mengandungi senarai waris dan bahagian masing-masing selepas pengiraan faraid disahkan. E-Faraid MAIS menyatakan bagi si mati beragama Islam, permohonan Perintah Faraid dibuat di Mahkamah Syariah sebelum proses mendapatkan surat kuasa mentadbir, bagi menentukan waris yang berhak dan bahagian mereka. (Surat kuasa mentadbir ialah dokumen yang melantik seseorang mentadbir harta pusaka.)

Dokumen

Menurut E-Faraid MAIS:

• Notis Permohonan (Borang MS 3) dan afidavit;
• Salinan kad pengenalan atau pasport pemohon;
• Salinan sijil kematian, permit pengebumian atau perintah anggapan mati;
• Salinan sijil lahir atau kad pengenalan semua waris;
• Salinan surat perakuan nikah, rujuk atau cerai;
• Salinan dokumen berkaitan harta.

Proses

Prosedur Jabatan Kehakiman Syariah Negeri Kedah (2025) menunjukkan aliran umum berikut. Prosedur di negeri lain mungkin sedikit berbeza.

1. Failkan permohonan Mahkamah menyemak kelengkapan; permohonan tidak lengkap dikembalikan untuk dipinda.
2. Daftar dan bayar fi Kes didaftarkan dalam sistem e-Syariah dan resit dikeluarkan.
3. Siasatan Pemohon mesti hadir. Jika tidak hadir, kes boleh dibuang dan dibatalkan.
4. Keputusan Hakim Hakim Syarie memutuskan waris dan bahagian.
5. Perintah Faraid dikeluarkan Digunakan untuk pembahagian pusaka di JKPTG atau Mahkamah Tinggi.

Selepas itu, tanah dibahagikan melalui salah satu laluan pentadbiran pusaka. Bagi harta bernilai tidak melebihi RM5 juta, JKPTG mengendalikan permohonan pusaka kecil di bawah Akta 98 (had menurut Soalan Lazim JKPTG). Lihat cara memohon pembahagian pusaka kecil.

Dari bahagian faraid ke geran: pemilikan bersama

Selepas perintah pembahagian didaftarkan, waris biasanya menjadi pemilik bersama dalam satu geran, masing-masing dengan syer tidak dipecahkan (undivided share). Contohnya, dalam Contoh 1, geran mungkin menunjukkan isteri 5/40, dua anak lelaki 14/40 setiap seorang, dan anak perempuan 7/40.

Apa maksudnya menurut seksyen 343 KTN:

• Bahagian dianggap sama melainkan nisbah berbeza dinyatakan dalam memorial pendaftaran. Sebab itu pecahan faraid perlu direkodkan dengan tepat.
• Setiap pemilik bersama berhak kepada pemilikan dan kenikmatan keseluruhan tanah selagi pemilikan bersama berterusan. Tiada sesiapa memiliki “hujung sebelah jalan” atau “bahagian dekat rumah” secara sah, walaupun keluarga bersetuju secara lisan.
• Apabila seorang pemilik bersama meninggal dunia, syernya tidak berpindah kepada pemilik lain, tetapi turun kepada wakil dirinya dan diuruskan sebagai pusakanya sendiri. Inilah punca pusaka berlapis.
• Seorang pemilik bersama boleh mendapat salinan geran untuk memindah milik atau menggadai syernya sendiri sahaja.

Pemilik bersama juga boleh memohon pecah bahagian (seksyen 140 KTN), iaitu membahagikan tanah kepada hak milik berasingan yang keluasannya berkadar dengan syer masing-masing, dengan persetujuan antara mereka dan kelulusan pejabat tanah.

Apa maksudnya apabila tanah hendak dimajukan

Contoh hipotetikal: cara syer faraid dalam geran membahagikan bahagian pemilik tanah dalam JV

Contoh: syer faraid dalam JV (hipotetikal)

Keluarga Encik Ahmad (Contoh 1) bersetuju memajukan tanah itu melalui JV. Apa pun bentuk bahagian pemilik tanah yang dipersetujui (unit, tunai atau gabungan), ia dibahagikan mengikut syer dalam geran: isteri 5/40 (12.5%), setiap anak lelaki 14/40 (35%), anak perempuan 7/40 (17.5%). Bentuk dan saiz bahagian itu bergantung pada kajian kebolehlaksanaan setiap tanah, bukan pada keluasan semata-mata. Jika bahagian dalam bentuk unit tidak terbahagi dengan tepat mengikut pecahan, keluarga boleh bersetuju pada pelarasan tunai atau pembahagian lain, dan persetujuan itu boleh dimasukkan dalam perjanjian.

Kesilapan biasa

• Membahagi tanah secara lisan tanpa perintah dan pendaftaran. Undang-undang hanya mengiktiraf syer dalam geran.
• Menangguhkan urusan pusaka sehingga waris lain meninggal dunia, menghasilkan pusaka berlapis.
• Menganggap saudara-mara berhak padahal mereka terdinding oleh waris yang lebih hampir, seperti bapa saudara apabila ada anak si mati.
• Berwasiat tanah kepada waris tanpa sedar ia memerlukan persetujuan waris lain.
• Melupakan harta sepencarian sebelum faraid dikira.
• Menggunakan kalkulator dalam talian sebagai keputusan muktamad. E-Faraid MAIS sendiri mengingatkan bahawa permohonan e-Faraid bukan bertujuan mendapatkan Perintah Faraid Mahkamah Syariah. Hanya Mahkamah Syariah mengeluarkan perintah itu.

Senarai semak dokumen keluarga

• Sijil kematian si mati (dan setiap waris yang telah meninggal dunia).
• Sijil nikah, cerai atau rujuk.
• Sijil lahir atau MyKad semua waris.
• Salinan geran dan carian rasmi tanah.
• Dokumen wasiat atau hibah, jika ada.
• Maklumat hutang si mati.

Langkah seterusnya

Jika keluarga anda memiliki tanah pusaka di Selangor dan mahu tahu pilihan pemajuannya, baca halaman tanah pusaka dan panduan tanah pusaka ramai waris, atau minta laporan kebolehlaksanaan awal percuma. Tiada bayaran dan tiada ikatan.